نكرده و از روى راحت‌طلبى به جنگ با آنان برنخاستند و نهى از منكر را ترك كردند . ( لم يمنّوا على اللّه بالصّبر ) اين بند به تنهايى مفهوم نيست و بايد معنايى را در تقدير گرفت . معناى آن چنين است : پس از سكوت گروهى از مردم در برابر مفسدان ، گروه ديگرى از مومنان به جهاد مفسدان برخاستند و در اين جهاد صبر پيشه كردند و مؤمنان با صبر و جهاد خود بر خدا منتى نمىگذارند . ( و لم يستعظموا بذل أنفسهم في الحقّ ) جان‌فشانى خود را مسئوليت و امانتى در گردنشان مىشمرند . ( حتّى إذا وافق وارد القضاء انقطاع مدّة البلاء ) گرفتارىهاى ناشى از ستمكاران و فتنه‌هايشان به سرانجام خود رسيد و خداوند آنها را به پايان رسانيد و آن هنگام مومنان چيره گشتند . ( بصائرهم على أسيافهم ) منظور از « بصائر » باورهاى ايمانى آنان است . امام عليه السّلام در اين بند مىگويد : مومنان ، باورشان را آشكار ساختند و از آن دفاع كردند و با اسلحه خود ، عقيده‌شان را يارى دادند . ( و دانوا لربّهم ) با فرمانبردارى از خدا و جهاد در راهش به او تقرب جستند . ( بأمر واعظهم ) راهبرى كه آنان را در اين جهاد مقدس فرماندهى مىكرد . ( حتّى إذا قبض اللّه رسوله رجع قوم على الأعقاب ) امام عليه السّلام به اين آيه شريفه اشاره مىكند : « محمد صلّى اللّه عليه و إله جز فرستاده‌اى كه پيش از او [ هم ] پيامبرانى [ آمده و ] گذشتند نيست آيا اگر او بميرد يا كشته شود از عقيده خود برمىگرديد و هر كس از عقيده خود بازگردد هرگز هيچ زيانى به خدا نمىرساند . » « 1 » در صحيح بخارى ، كتاب فتن آمده است : « پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و إله در روز قيامت مىگويد : اى

--> ( 1 ) . وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَ مَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً آل عمران / 3 : 144 .